ВОНЕУ М МОНГОЛД

НЭВТ: ВОНЕУ М МОНГОЛД  хөгжимт тэмдэглэл

 

                                                             / Вонеу М-ийн дуу орж ирэх /

 

            НЭВТ: Вонеу М Монголд ирнэ...

            НЭВТ: Вонеу М Монголд дуулна...

НЭВТ: Вонеу М... Вонеу М... гэж ойрын хэдэн өдөр монголчууд тэр дундаа Улаанбаатарынхан Вонеу М-ээр амьсгалж, Вонеу М-ээр шатаж бадарч өнгөрөөлөө.

 

                 / Вонеу М-ийн тоглолтыг үзээд дэмжин уухайлж байгаа хүмүүсийн дуу чимээ /

 

НЭВТ: Өнөөгийн залуусын зарим нь жаахан байхад, зарим нь бүр төрөө ч үгүй байхад аав, эжийгий нь доргиож хөгжөөж байсан энэ алдарт хамтлаг өнөөдөр монгол газар шороон дээр, уудам хөх тэнгэрийн доор ийн дуулан бүжиглэж байна.

 

                                                           / дуу тодорч ирээд  фон дээр /

 

НЭВТ: Алдарт Вонеу М-ийн тоглолтыг үзэж амжаагүй Вонеу М-ийн улаан фенүүдээ, бидэнтэй хамт байгаарай...

            НЭВТ: Бид зөвхөн Вонеу М-ийн тухай ярилцаж, тэдний дууг сонсох болно.

 

                                                             / дуу тодорч ирээд дуусах /

 

НЭВТ: Вонеу М Монголд ирсэн явдал зуу зуун шүтэн бишрэгчдийг нь баярлуулсан төдийгүй, дунд болон түүнээс дээш насныханд олон сайхан дурсамжыг нь сэргээж өгсөн юм.

НЭВТ: Тиймээ, “Хэрэв Вонеу М байгаагүй бол  би төрөхгүй байсан ч магад...” гэх хориод насны хонгор зүстэй нэгэн залуугийн хөгжилтэй яриа бидний анхаарлыг эрхгүй татсан юм. Магадгүй энэ сэдэв манай нэвтрүүлгийн хамгийн хөгжилтэй, бас хамгийн уяралтай шигтгээ ч байж болох юм. 

 

                                                                           / таслал хөгжим /

                                                          / айл гэрийн шум радио мэдээ орж ирэх /

  

ЭХ: Хүүшээ, энэ мэдээг сонс доо... Вонеу М монголд ирнэ гэж байна. Ямар догь вэ...?

ЭЦЭГ: Юу гэнээ, ямар сайхан юм бэ. Хоёулаа хүүтэйгээ хамт үзэх юм шүү. Ийм сайхан юм гэж бас байдаг аа...

ХҮҮ: Үгүй энэ... аав, ээж хоёрыг... Та хоёр их сонин харагдаж байна шүү...

                                                ЭХ: Цаана чинь Вонеу М ирнэ гэж байна шүү дээ...

ХҮҮ: Тэгээд юу нь сонин юм бэ, би үзнэ гэж бодохгүй л байна шүү...

ЭЦЭГ: Чи үзэхгүй бол байна л биз. Бид хоёр лав үзнэ. Үзэх байтугай боломж олдвол гарын үсгийг нь ч авна...

 

                                                                        / хүү бүр үнэн сэтгэлээсээ шоолж инээнэ /

 

ЭХ: /эгдүүцэх/ Яана гэнээ, чи. Инээж гэнэ. Хүү минь чи сайн сонс. Урлаг, тэр дундаа орчин үеийн урлаг цаг цагаараа байдаг. Магадгүй та нарын тэр хөл алдаж гүйгээд байдаг үглээ, чарлаа хамтлагийг бид хоёр төвөгшөөдөг байх л даа. Гэхдээ Вонеу М-ийн фенүүд өнөө ч шингэрээгүй байгаа шүү. Гэхдээ...гэхдээ... /гээд арга нь тасрав бололтой/

                                                ХҮҮ: Гэхдээ гээд юу гэж, ээжээ...?

ЭЦЭГ: Эжийгийн чинь хэлэх үгийг аав нь гүйцээгээд хэлчихье. Вонеу М ид хүчээ авч байсан 80-аад онд аав, эжий хоёр чинь оюутан байсан юм. Тэр үед оюутны үдэшлэг дээр голдуу Вонеу М, “Чингэс хаан”, АББА хамтлагийн дуу хөгжим  тавина. Тийм нэг үдэшлэг дээр ээж, бид хоёр чинь анх танилцсан юм. Бид хоёрын сонсох дуртай, бүжиглэх дуртай хөгжим бол Вонеу М. Аавд нь энэ хамтлагийн бүх дууны цуглуулга байдаг байлаа. Түүнийгээ сонсгох гэж эжийг чинь гэртээ урина. Хоёулаа өдөржин сонсоод л, бүжиглээд л...

ХҮҮ: /хөгжилтэйгээр/ Тэгвэл Вонеу М байгаагүй бол би төрөхгүй байжээ...?

ЭЦЭГ: Магадгүй л байх шүү. Энэ хэдэн харууд дуугаараа эжийгий чинь ятгасны хүчинд бид хоёр суусан хэрэг шүү дээ.

 

                    / Аз жаргалтайгаар хөгжилдөн инээлдэх Вонеу М-ийн дуу залгаж орж ирнэ /

 

НЭВТ: Эрхэм сонсогчид оо, ингэж монголчууд бидний дунд олон сайхан дурсамж сэргээсэн алдарт Вонеу М-ийн түүхээс сонирхуулья.

НЭВТ: Вонеу М хамтлагийн продюссер Франк Фариа европ стильтэй харуудын хамтлаг хэрэгтэй гэдгийг анх олж харжээ. Үеийнхэн нь битлз гээд хошуурч байхад Франк харин харуудын стилээр дуулахыг оролдож, улмаар “Франк Фариа ба сүүдэр” нэртэй хамтлаг байгуулж, Германд байсан америк цэргүүдийн цуглардаг нэгэн клубт дуулдаг болов.

НЭВТ: Тэр үед Фариа харуудын дууг цагаан арьстан хүн дуулаад амжилт олохгүйг ойлгож, Вонеу М хамтлагийг байгуулсан гэдэг. Удалгүй хар, цагаан арьстны холимог стилийн дуу олны сэтгэлд хүрч Фариагийн үүсгэсэн Вонеу М хамтлаг европт гойд амжилт үзүүлж эхлэв.

НЭВТ: Та бүхний сонсож байгаа хит дууг хамтлагийн гоцлол дуучин Лиз Митчеллийн хоолойны хүчээр амьдарсан гэж бүгд ам нэгтэй баталдаг юм.

 

                                                                        / дуу тодорч ирээд дуусах /

 

НЭВТ: Нэр хүнд нь 70-аад оны  үед огцом өсөж ирсэн Вонеу М хамтлаг 80-аад оны дунд үеэс Италийн одуудын давалгаанд цохигдон дуулиан нь бага зэрэг саарч, улмаар үл ойлгогдох шалтгаанаар салцгааж, зарим нь бүр баарны дуучин болсон гэдэг юм. Байдал хэдий ийм болсон ч тэдний монгол фенүүд үнэнч үлдсэн гэж хэлж болно.

НЭВТ: Анхных нь буюу жинхэнэ Вонеу М хамтлагийн гишүүд нь Лиз Митчелл, Марсиа Барет, Майзи Уиллиамс, Бобби Фаррел нар юм. Жинхэнэ гэхийн учир тэднийг салснаас хойш “Вонеу М” нэрээр өөр хүмүүс дуулах болсон,  бас өөрсдөө дуулах болсон гээд шуугиан дэгдсэнээс “жинхэнэ” гэх үг гарах болсон юм.

            НЭВТ: Тэгвэл Монголд аль нь ирсэн юм бол, гэх асуудал гарч ирнэ дээ?

НЭВТ: Тиймээ, монголд Вонеу М хамтлагийн гоцлон дуучин Лиз Митчеллийн үүсгэн байгуулсан  Вонеу М буюу нэг үгээр хэлбэл “жинхэнэ” Вонеу М ирсэн юм. Энэ тухай хамтлагийн гоцлол дуучин Лиз юу ярьсныг сонсоё.

СОРОНЗОН БИЧЛЭГ – ангилаар:

ЛИЗ: Та Вонеу М анхных шигээ байж чадах болов уу? гэж асууж байна. Бид хуучин шигээ байж чадалгүй яахав. Вонеу М-ийн бүх дууг дуулсан хүн би шүү дээ. Тийм болохоор би зөвхөн Митчеллээрээ л байна. Хэдийгээр намайг дуурайх гэж оролдсон хүн цөөнгүй ч надтай ижил хүн одоогоор гарч ирээгүй л байна.

СУРВАЛЖЛАГЧ: Та Вонеу М хамтлагийн продюссер байсан Франк Фариа болон хуучин гишүүдтэй ямар харилцаатай байдаг вэ?

ЛИЗ: Франк Фариа бид хоёрын дунд ямар нэгэн хэрүүл маргаан байдаггүй. Марсиа Барретын хувьд ч гэсэн асуудалгүй. Харин Бобби Фаррел, Майз Уиллиамс нарын хувьд хэлэх юм бий. Учир нь тэд миний гоцлол дуучин байсныг хүлээн зөвшөөрдөггүйгээр үл барам эсэргүүцдэг хүмүүс. Үнэндээ бол тэд Вонеу М хамтлагийн имижийг л бүрдүүлэгчид байсан юм шүү дээ. Тэд Вонеу М-ийн нэг ч дууг дуулаагүй.  Ердөө амаа хөдөлгөж, бүжиглэдэг байсан юм. Боббигийн хэсэгт Франк Фариа өөрөө дуу оруулдаг байсан юм. Үнэндээ Митчелл ганцаараа дуулж, алдар нэрийг бүгд адил хүртдэг байсан юм.

СУРВАЛЖЛАГЧ: Та бүрэлдэхүүнээ танилцуулна уу?

ЛИЗ: Вонеу М-д амаа хий хөдөлгөдөггүй, жинхэнэ ёсоор нь дуулдаг байсан ганц дуучны хувьд  би эргэж Вонеу М хамтлагийг байгуулахыг хүссэн юм. Миний дэргэд сууж байгаа энэ хоёр бүсгүй бол Лора, Керол нар. Тэр бол манай бүжигчин Тони Эйшкрофт. Энэ бол манай хамтлагийн менежер бол миний нөхөр Томс Хэмпортон. Бид энэ бүрэлдэхүүнээр сүүлийн 13, 14 жил хамтдаа ажиллаж байна.

СУРВАЛЖЛАГЧ: Хамтлагаа дахин тарчихвий гэж эмээдэг үү?

 ЛИЗ: Би бурханд итгэдэг. Бурхан биднийг хамтдаа байгаасай гэж хүсэж байгаа бололтой. Манай залуус тун сайн хүмүүс. Би тэдэнд итгэдэг. Одоо бид монголчууддаа дуулж өгөх төдийгүй хамтдаа бүжиглэх болно.

   

/ шинэ бүрэлдэхүүнээрээ дуулсан дуу орж ирээд хүмүүс уухайлан  хашгиралдах /

 

НЭВТ: 8-р сарын 28-ны үдэш Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд монголчууд ёстой нэг доргиж өгсөн. Оройн найм цаг өнгөрч байхад Энхтайвны гүүрэн дээгүүр тасралтгүй цувах хүмүүсийн түрүүч цэнгэлдэх хүрээлэнгийн үүдээр орчихсон байсан гээд боддоо.

            НЭВТ: Энэ хоорондох зай дор хаяад 700-гаад метр газар биз дээ?

НЭВТ: Тиймээ. Түүнээс гадна хамгийн сонирхолтой нь гэвэл, урд өмнө нь одуудын шоунд бараг зуун хувь залуучууд оролцдог байсан бол Вонеу М-ийн тоглолт дээр залуусаас гадна дунд болон ахимаг насныхан, бас эмээ, өвөөгийн “эрх жаалууд” гээд нэмэгдчихээр цугларсан хүний тоо бүр тоймоо алдана биз дээ?

НЭВТ: Ёстой, ёстой. Монголчууд бидний ярьдагаар найман настай балчираас ная хүрсэн буурай хүртэл байсан гэчихвэл арай л дэгсдчих болов уу. Ямартаа ч тоглолт үнэхээр доргио болсон. Вонеу М-ийнхэн хит дуугаа дуулж, монголчууд бид хөгшин залуугүй тэднийг даган дуулж, бүжиглэж, ёстой нэг жаргасандаа.

НЭВТ: Тийм шүү. Оддын шоу үзье... гэхээр үнэ цэнэтэйг нь гайхаад сүйд болдог эжий, аавууд Вонеу М-ийн шоун дээрх өнгө өнгийн салют, гялалзан анивчих гэрэл гэгээ, дуу хөгжим, баяр хөөрийг хараад “Шоу гээд гүйгээд байдаг ч аргагүй юм байна” гэж хүүхдүүдээ сая нэг ойлгосон гэдэг шүү.

НЭВТ: Бас аав, эжийгээ хөгширсөн, орчин үеийн дуу хөгжим ойлгодоггүй гэж бодож байсан олон олон залуус тэднийгээ яг л залуу хүн шиг дуулж, бүжиглэж, бас хашгиралдан доргиж байгааг нүдээр үзээд ёстой гайхахын дээдээр гайхсан гэдэг.

НЭВТ: Ингэж харилцан бие биенээ ойлгож, бас бие биенээ хайрлан хүндэтгэх халуун дулаан сэтгэл төрүүлж өгсөн “Вонеу М-ийнхандаа баярлалаа” гэж хэлэх үг багадах бизээ.

            НЭВТ: Вонеу М...

НЭВТ: Вонеу М талын монголд ирж, дэлхийг байлдан дагуулсан олон сайхан хит дуугаа дуулахад зуу зуун монголчууд уухайлан дэмжиж, даган дуулж, бүжиглэж цэнгэсэн тэр үдэш Туулын гол урсгалаа татаж, Богд уул өндөлзөн байлаа.

 

                                              / фенүүдийн хашгиралдах чимээ дахин толорч ирээд /

 

            НЭВТ: Лиз Митчелл ээ...

            НЭВТ: Вонеу М-ийнхаан...

            НЭВТ: Хөх тэнгэрийн Монголд дахин дахин ирээрэй, би та нарыг хүлээнээ...

 

                                                                      / дуу гарч ирээд дуусах /

 

ТҮМЭН АГТЫН ТӨВӨРГӨӨН

НЭВТ: ТҮМЭН АГТЫН ТӨВӨРГӨӨН - хөгжимт тэмдэглэл...

 

                                                           /  хуурын аялгуу орж ирэх /

 

НЭВТ: Германы Нюрнберг хотын ойролцоох Лауф хэмээх газар хоёр давхар эгэлхэн байшингаас үе үе дуурсах энэ аялгуу ойр тойрныхондоо хэдийн танил болжээ. Морин хуурын хүнгэнэх аялгуунд салхи сэвэлзэн хөдөлж, цэцэгсийн үнэр нээлтэй цонхоор сэнхийхүйд  хүмүүс “Тэд түмэн агтаа тачигнуулж, талын хөх салхиа сэвэлзүүлж эхэллээ” хэмээн их л тааламжтай ярилцан, хийж байсан зүйлээ түр орхиод нүд  анин морьдын төвөргөөнтэй тал нутгийн түмэн өнгө, мянган эгшиглэнг сонсох дуртай байдаг юм. 

 

                                                      / хуурын аялгуу тодорч ирээд /

 

НЭВТ: Тэд гэж хэн бэ...? Тэд бол Монголын морин хуурын “Эгшиглэн” хамтлагийнхан. Өдгөөгөөс таван жилийн өмнө дөнгөж хорь шүргэж байсан хэдэн залуу монголчуудын морин хуурын гайхамшгийг өрнөдийнхөнд гайхуулахаар зориг шулуудан эх нутгийнхаа дээсийг алхан одсон юм. Саяхан “Эгшиглэн” хамтлагийнхан нутагтаа түр ирэх үеэр манай сурвалжлагч уулзаж ярилцлаа.

СОРОНЗОН БИЧЛЭГ:

СУРВАЛЖЛАГЧ: Та нар Германы Вильсхофен хотод хийсэн  анхны тоглолтоосоо хойш  олон улс орноор аялан тоглож, бас олон удаагийн хөгжмийн наадамд амжилттай оролцжээ. Анхны бүхэн сэтгэлд тод үлддэг дээ...?

- Тийм шүү, Бельгид болсон том хэмжээний хөгжмийн наадам их содон санагдаж байна. Бидний өмнө Латин Америкийн, Оросын гээд маш их ритмтэй цоглог хамтлагууд тоглосон юм. Гэтэл манай монгол аялгуу их уянгалаг, уужуу тайвуу шүү дээ. Тийм болохоор яаж хүлээж авах бол гэж түгшиж байлаа. Бид тоглож дууслаа. Эргэн тойрон нам гүм байснаа гэнэт нүргэлсэн их чимээ гарч... уухайлан хашгиралдаж маш их хүчтэй хүлээж авсан. Танхимд их бүгчим халуун байсан болохоор олон хүн “Талын салхи сэвэлзэж, сэтгэл дотор уужирлаа” гэж ярьж байсан. Энэ наадамд бид шилдэг багийн тоонд багтсандаа их урам орсон доо.

СУРВАЛЖЛАГЧ: Газар газрын сонсогчид янз бүрээр л хүлээж авдаг байх даа?

- Ер нь л адилхан шүү. Морин хуурын аялгууг бүгд л халуун дотноор хүлээж авдаг юм. Ялангуяа Италийн үзэгч, сонсогчид маш халуун, их мэдрэмжтэй хүлээж авдаг юм. Тоглолт бүрийн дараа үзэгчид морин хуурын хоёр чавхдасыг барьж үзээд хялгасаар бүтсэн гэдгийг сонсоод бүр ч их гайхна. Сая тоглосон аялгууг энэ хоёр чавхдасаар тоглосон гэж үү, дор хаяж 4 чавхдас байхаар сонсдож байсан даа гэж ирээд тун их гайхдаг юм.

СУРВАЛЖЛАГЧ: Морин хуурын нэг онцлог тэр чигээрээ байгалийн цэвэр бүтээгдэхүүн шүү дээ...?

- Тийм болохоороо  байгалийг илүү тод дүрслэн аялгуулдаг юм. Хүмүүс ч тэгэж үнэлдэг юм. Бүр тоглолтоос тоглолт хүртэл дагаад үзээд явдаг хүмүүс байдаг юм.

НЭВТ: Сая та бүхэн “Эгшиглэн” хамтлагийн ахлагч, 1-р морин хуурч Түмэнбаяр, 3-р морин хуурч Төмөрсайхан нарын яриаг сонслоо.

 

                                  / Чингэс хааны магтаал 7 минут /

 

НЭВТ: “Эгшиглэн” хамтлагийнхан 1991 онд Хөгжим Бүжгийн Дунд сургуулийн морин хуурын анги төгссөн нэг ангийнхан. 1992 онд хамтлагаа байгуулаад анхны тайлан тоглолтоо морин хуурын дөрвөлөөр хийж, дараа жилээс нь европийн орнуудаар аялахаар гарчээ. Өнөөдөр тус хамтлаг ёочинчин, ятгачин, хөөмийчин, бас бүжигчин гээд найман хүний бүрэлдэхүүнтэй “Альпа культур актион”  агентлагийн харьяанд тоглолт хийж явна. Германд байдаг тус агентлаг нь өвөрмөц хамтлаг, дуучдад зуучилдаг европийн 10 том агентлагийн нэг юм.

 

                                       / Хайрын гүүр-дуу хамтарсан тоглолт 3.30  /

 

НЭВТ: Та бүхэн “Эгшиглэн хамтлагынхан Германы гитарчин Марк Хиртетэй хийсэн хамтарсан тоглолтыг сонсож байна. “Хайрын гүүр” энэ дууны аяыг Марк Хирте бичиж, үгийг нь манай залуус зохиожээ. Харин дууг нь Марк Хиртегийн дүү дуучин бүсгүй дуулж байна. Ийм хамтарсан бүтээл “Эгшиглэн” хамтлагийн урын санд олон бий.

                                                   / дуу тодорч ирээд дуусах /

 

НЭВТ: Одоо “Эгшиглэн” хамтлагынхантай хийсэн ярилцлагаа цааш үргэлжлүүлье.

СОРОНЗОН БИЧЛЭГ:

СУРВАЛЖЛАГЧ: Та бүхнийг Италийн нэг алдартай театрт тоглолт хийсэн гэж дуулсан, энэ талаар сонирхуулаач?

- Италийн хоёр залуу жүжигчин “Монголын нууц товчоо”-ноос сэдэвлэн “Чингэс хаан” модерн жүжиг хийсэн юм билээ. Тэгээд энэ жүжгийнхээ хөгжмийг биднийг тоглож өгөөч гэж хүссэн юм. Энэ тун сонин жүжиг болсон. Бид энэ жүжүгийг Италийн Ром болоод хэд хэдэн хотод тоглосон. Хүмүүс маш их сонирхон хүлээн авч байсан. Бидэнд ч бас сайхан сэтгэгдэл төрүүлсэн. Гадаадын хүн манай их хааны тухай жүжиг хийгээд, түүнийгээ олон түмэнд хүргэж явна гэдэг сайхан биз дээ. Энэ жүжгийн дараагаар Италийн “Ларис публика” гэдэг хэвлэл дээр том шүүмж гарсан. Манай хоёр жүжигчин бөөн баяр болж, бидэнд баяр хүргээд л... Тэр шүүмж дээр ялангуяа монголын морин хуурын тоглолтыг их онцолж бичсэн байсан.

-   Ер нь манай хамтлаг тоглолтын дараа тухайн улс орны хэвлэл мэдээлэл дээр шүүмж болоод тэмдэглэл заавал гарна. Бас очиж тоглохын өмнө бидний тухай танилцуудга заавал гарна.

- Тийм шүү, энэ бүгдийн дундаас нэг зүйлийг онцолж хэлбэл Германы том паркад болсон тоглолтын үеэр хөтлөгч ингэж хэлж байсан. “Монголчууд германд хоёр дахь удаагаа ирж байна. Эхний удаад морио унаад дайлаар ирж байсан бол энэ удаа морин хуураа бариад биднийг цэнгүүлэхээр ирж байна” гэхэд тэнд цугласан мянга мянган хүмүүс дэмжин хашгиралдаж, талархан хүлээж авахад их сайхан санагдаж байсан.

СУРВАЛЖЛАГЧ: Баярлалаа, сонсож суугаа надад ч үнэхээр сайхан санагдаж байна.

НЭВТ: Эрхэм сонсогчидоо, одоо “Эгшиглэн” хамтлагийн уран бүтээлийн сангаас “Лхасын хавар” хэмээх аялгууг сонсгоё.

 

                                                       / Лхасын хавар-аялгуу /

 

НЭВТ: Эгшиглэн хамтлаг Герман, Итали, Бельги, Голланд, Австри, Унгар, Румын гээд арав гаруй орноор аялан тоглолт хийжээ. Одоо Англи, Норвеги, Испани, Португал гээд 4 орноос урилга хүлээн аваад байна. Өнгөрсөн хугацаанд “Эгшиглэн” сиди нь тухайн жилийнхээ шилдэг бичлэгийн тоонд орж, одоо Германы Бермн хотод хэвлүүлж байгаа “Говь” нэртэй сиди-гээ дараагийн шалгаруултанд зэхэж байгаа юм байна. Хэрэв энэ сиди нь шилдгээр шалгарч чадвал “Эгшиглэн” хамтлаг Дэлхийн хөгжмийн катологид бүртгэгдэх юм байна. Мөн хэд хэдэн бүтээл нь дэлхийн алдартай “МТВ” хөгжмийн хөтөлбөрт оруулах санал хүлээн аваад байна.

 

                                                 / Түмэн агтын төвөргөөн аялгуу – бичлэг /

 

НЭВТ: Сонсогч та “Эгшиглэн” хамтлагийн бүтээл “Түмэн агтын төвөргөөн” сонсож байна.

                                                               / аялгуу тодорч ирээд /

  

НЭВТ: “Эгшиглэн” хамтлагийн залуус түмэн агтаа тачигнуулж, цаст уулсынхаа домогт аялгууг хөөмийлөн хархирч, алтан говийнхоо усан зэрэглээг мяралзуулж,  тунгалаг уст голын харгиа, уран шувуудын жиргээ, талын цэцэгсийн шивнээг морин хуурынхаа хос чавхдаснаа илэрхийлж, өөрсдөө хүлэг морьд шигээ давхиж, талын гөрөөс шигээ цахилж, уулын горхи шигээ баясан хөөрч МОНГОЛ нэрээрээ овоглуулж, ЭГШИГЛЭН нэрээрээ дуудуулж явнаа. Тэдний дэгдээсэн талын хөх салхи европ даяар салхилж эхэлжээ. Одоо цааш дэлхийн хаана хүрч сэвэлзэхийг таашгүй нь...

 

                                                    / аялгуу ахин тодорч ирээд дуусах /

 

                                                                                                                                            1993 он

СЭТГҮҮЛЧИЙН ОЛЗ

/ Сонсож болно /

НЭВТ: СЭТГҮҮЛЧИЙН ОЛЗ - нэхэл сурвалжилсан тэмдэглэл

  

/ хөгжим /

 

/СОРОНЗОН БИЧЛЭГ - гудамжинд хийсэн бичил ярилцлага /

 -Сайн байцгаана уу, залуусаа?

-Сайн, сайн байна уу?

-Би нэг зүйл асууя. Монгол улсаас гадаадын аль нэг улс оронд барьж өгсөн   байгууламж байдаг болов уу?

- Мэдэхгүй... Байхгүй байхаа...

- Мэдэхгүй...

- Юу байх вэ... Байхгүй, байхгүй. / гурав давтаж өг /     

  

РЕДАКТОР: Энд би залуусыг буруутгах гэсэнгүй. Харин монголчууд бид дандаа гар тосоод суугаад байсан биш бусдад өгсөн, бас барьж байгуулсан юмтай хүмүүс гэдгийг хэлэх гэсэн юм. 15 жилийн өмнө Манай улс Лаос улсад барьж өгсөн иж бүрэн эмнэлгийн цогцолбор, хонины аж ахуй нь өнөөг хүртэл хоёр орны найрамдлын билэг тэмдэг болон лаосчуудын дунд “Монголын гэрэлт хотхон” хэмээн нэрлэгдсээр байна. Иймээс энэ хоёр байгууламжийн тухай нэхэн сурвалжилснаа дуулгая. 

 

                                                                         / Лаос ардын аялгуу /

 

НЭВТ: Сая заан, цагаан шүхрийн орон хэмээх Лаос улсын Сиентхуан мужийн төв Понсован хот бол Лаосын хувьсгалын өлгий нутаг. Энэ нутаг өндөр өндөр уул, хадан хясаагаар хүрээлэгдсэн тул амьтан хүн хүрэхэд нэн бэрх. Нэг үгээр хэлбэл аглаг зэлүүд нутаг. Тиймээс хүн ард нь соёлоос ихэд алслагдсан ажээ. Улсын нийслэлээс Понсован хот хүртэл агаарын замаар 400 гаруй км боловч, газраар бол сар шахам явж хүрдэг бартаа ихтэй газар. Түүнээс гадна дайны дараагаар уг нутгаас гарсан бөмбөгийн хэмжээ гэхэд л нэг хүнд нэг тонн оногдохуйц байсан гээд бод. Монголын тал дээрхи хоёр байгууламжыг барих 20 га газрыг, Оросын сапёруудаар цэвэрлүүлэхэд 20 мянган ширхэг бөмбөг гарч байжээ. Ийм л хүнд нөхцөлд  Монгол улс Лаосчуудын сайн сайхны төлөө бүгдийг тээвэрлэн хүргэж, 200 хонины аж ахуй, 150 хүн үзэх хүчин чадалтай иж бүрэн эмнэлгийн цогцолбор,  220 квт, 100 квт-ын цахигаан станц, цэвэр усны гүний хоёр худаг, эмч нарын орон сууц гээд холбогдох бүх зүйлийг барьж байгуулжээ.

Анх Монгол-Лаос хоёр улс энэхүү гэрээ хэлэлцээр байгуулж байх тэр цагт “Монголчууд Лаост онгоцоор барилга барьж өгөх юм гэнээ” гэж зарим улс орон шоолж байсан гэдэг. “Бид цагтаа ийм зүйл барьж байгуулж явлаа шүү дээ” гэхэд “Монголчуудын барих гэж юу байдаг юм. Зуслангийн байр бариа биз” гэж басамжлангуй хандаж байсан манай нөлөө бүхий хүмүүс ч байсан гэдэг.

СОРОНЗОН БИЧЛЭГ:

СУРВАЛЖЛАГЧ: Та нар нээрэн зуслангийн байр барьсан юм уу...?

ЭРДЭНЭ: Үнэн хэрэгтээ бол өнөөдөр манай аймгуудад ч байхгүй эмнэлэгийн иж бүрэн цогцолбор барьсан юм шүү. Мэс засал, Хүүхэд, Эмэгтэйчүүд, Физик эмчилгээний гээд 12 кабинеттай.  Бас хэвтэж эмчлүүлэх, үзлэг хийдэг барилга, гээд тус бүрдээ 2 давхар бөгөөд мөн халдвартын тусгай хэсэгтэй.

СУРВАЛЖЛАГЧ: Тэр үед зарим улс орон монголчуудыг онгоцоор барилга барих юм гэнээ гэж шоолж байсан гэж дуулсан юм байна?

ЭРДЭНЭ: Тийм яриа байсан. Бид барилгын материал болон тоног төхөөрөмж гээд холбогдох бүх зүйлийг Орос, Вьетнам улсаас авахаас гадна монголоос зөөвөрлөдөг байсан юм. Энэ үед Хятад-Вьетнамын дайны улмаас төмөр зам хаагдсан байсан. Үнэндээ хүнд үе байсан хэдий ч бид бүх зүйлийг галт тэрэг, усан онгоцоор Сиентхуан мужийн төв Понсованд хүргэдэг байсан. Сайн явбал хоёр долоо хоног явж хүрдэг байсан. Бидэнд бэрхшээл багагүй байсан. Замдаа ачаа бараагаа хүртэл дээрэмдүүлэх явдал гардаг байсан. Гэхдээ бид энэ ажил үйлээ нэр төртэй биелүүлж чадсан юм. Манай улс зөвхөн барилга байгууламж бариад зогсоогүй, тэнд ажиллах боловсон хүчнийг өөрийн зардлаараа улс орондоо сургаж бэлдсэн нь өнөө хүртэл Лаос улсын хөгжилд хувь нэмрээ оруулсаар явна.

СУРВАЛЖЛАГЧ: Хонины аж ахуй байгуулахад хонио хаанаас яаж авсан бэ?

ЭРДЭНЭ: Хэлэлцээр ёсоор бол монголоос хонь аваачих байсан. Гэтэл Хятад-Вьетнамын дайны улмаас төмөр зам хаагдсан байсан болохоор хонь аваачих боломжгүй болж, нутгийн мусалман шашинтнуудаас 150 хонь цуглуулсан. Гэтэл эдгээр хонь нь цус ойртсон, давжаа хонь байсан тул үржих боломж муутай байсан. Ингээд бид гурван хурган хуцыг монголоос онгоцоор авч очсон юм.

СУРВАЛЖЛАГЧ: Ямар хөгжилтэй юм бэ?

ЭРДЭНЭ: Тийм шүү. Тун хөгтэй аялал байсан. Москвагийн нисэх онгоцны буудал дээр өнөө гурваа хөтлөөд ВИП хаалгаар гарч байлаа шүү дээ. Хүн нохой хөтөлдөг байхад монголчууд хонь хөтөлдөг юм байна гээд шоолж л байсан. Энэ мэт олон зам туулан байж очсон гурван төлгөн хуцны үр төл их биерхэг, тэнхлүүн төдийгүй үр төл нь 800-д хүрч нутгийнханыг бишрүүлж эхэлсэн. Өнөө ч үр төл нь байгаа л байх.

СУРВАЛЖЛАГЧ: Эдгээр байгууламжийг барихад бүх хөрөнгө манай улсаас гарсан гэж байгаа биз?

ЭРДЭНЭ: Тийм, манай улсаас 100 хувийн хөрөнгө гаргасан. Тухайн үеийн ханшаар бол 14.4 орчим сая төгрөг болж байсан.

НЭВТ: Сонсогч та тус ажлыг гардан удирдаж байсан хүмүүсийн нэг Засгийн газар хоорондын Монголын хэсгийн хариуцлагатай нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан Эрдэнийн яриаг сонслоо. 

 

                                                                                          / таслал /

 

НЭВТ: Монголчууд ийм барилга байгууламж бариад зогссонгүй тэнд ажиллах боловсон хүчнийг нь бэлтгэж, мөн өөрсдийн мэргэжилтнээ ажиллуулж байсан байна. Монгол эмнэлэгийг байгуулсан цагаас нь эхлэн нийт 30 гаруй монгол эмч ажиллажээ. Тэд халуун орны уур амьсгал, аглаг зэлүүд газар нутгийн хүн ардыг эмчлэн эдгэрүүлэх үйлсэд амаргүй даваатай учирч байсан гэдэг. Энэ тухай Өсөхбаяр эмч, түүний гэргий Адъяа нарын хуучлахыг сонсоё.

СОРОНЗОН БИЧЛЭГ:

СУРВАЛЖЛАГЧ: Та нарын толгойг алтаар үнэлж байсан тухай яриа дуулсан юм байна?

АДЬЯА: Тийм яриа байсан. Орос, монгол мэргэжилтний толгой авчирвал стаканы гуравны хоёртой тэнцэх алт, вьетнам мэргэжилтнийхийг хагас стакан алт гэж хувьсгалын эсэргүүчүүд зарласан гэсэн яриа сонсогддог байсан. Гэлээ ч бидэнд муу юм тохиолдоогүй юм шүү. Нэг өдөр ажилдаа ирсэн чинь Лаос эмч, сувилагч нар их сандарчихсан энд 3 дайсан ирчихсэн байна. Бид орж чадахгүй байна гэлээ...

ӨСӨХБАЯР: Ингээд бид хоёр орлоо. Тэгсэн чинь том том хутга зүүж, бас буутай 3 хүн хүүхдээ тэвэрчихсэн сууж байдаг байна шүү. Би ч шууд үзлэгээ эхлэж, эм тариа дусал хийж эхэлсэн. Яг энэ үед манай талын, нэг үгээр хэлбэл хувьсгалын гурван хүн бас хүүхдээ эмчлүүлээд байж байсан юм. Тэр хэдэн өдөр байдал тун эвгүй байсан. Бид ямар нэгэн алдаа гаргавал буудалцаан болохыг үгүйсгэх аргагүй байсан. Гэвч буудалцаан болоогүй л юм даа.

СУРВАЛЖЛАГЧ: Та нар бас хөдөө орон нутагт үзлэгээр явдаг байсан гэсэн?

ӨСӨХБАЯР: Тэгэлгүй яахав. Бид эмчилж эдгэрүүлэхээс гадна хөдөө орон нутгаар их явж урьдчилсан үзлэг хийдэг байсан. Байдал хүнд тул бид бие хамгаалагчтай явна. Нутгийн ард түмэн биднийг их сонирхон хүлээж авна. Бид эм тариа бичихээс гадна маш их эм тариа үнэ төлбөргүй өгдөг байсан. Бидний өгсөн эмийг газар дээр нь ууж эхэлнэ. Энэ нь монгочуудад их итгэж байсны нэг илрэл юм даа. Зарим нэг нь монгол эм өгөөч их дажгүй сайн юм гээд гуйна. Ялангуяа өнөө тостой эмээ өгөөч гэж их гуйна. Тэр нь манай тарваган шийр юм шүү дээ. Халуун газар болохоор цаас нь тос даачихдаг болохоор “тостой эм” гэдэг байсан юм.

СУРВАЛЖЛАГЧ: Та бүхэн халуун орны өвчнийг эмчлэх арга зүйг хаана сурсан юм бэ?

ӨСӨХБАЯР: Лаост ажиллах мэргэжилтэн эмч нарыг Чех улсад хагас жил сургаж халуун орны өвчнийг эмчлэх арга зүйг заасан. Дараа нь Лаос, Франц хэл заасан байсан. Энэ нь бидэнд их тус дэм болсон шүү. Ер нь манайхан чадалтай сайн эмч нараа илгээж байсан юм. Нэг удаа 20 гаруй хүн тэсрээгүй бөмбөгөнд өртөж, долоо нь газар дээрээ нас барж, бусдыг нь манай эмнэлэгт авчирсан. Энэ үед мэс заслын эмч нар мэс засал хийж бусад нь гэмтлийн анхны тусламж үзүүлж байсан. Ингэж бид өдөр шөнө, орой үдэшгүй нутгийн хүн ардын төлөө ажиллаж байсан юм. Өнөө ч тэндээс ирсэн хүмүүс бидэнтэй уулзаж баярлаж хөөрснөө ярьдаг юм. Бас жил бүр Лаосын элчин сайдын яаман дээр биднийг хүлээн авч уулздаг.

НЭВТ: Үнэхээр монгол эмнэлэг эв найрамдлын бэлэг тэмдэг болж байжээ. Энд бие биенээ үзэн ядсан дайснууд эмчлүүлж байсан хэдий ч, тэд өөд өөдөөсөө буу шагайж байсангүй. Тэр бүү хэл, хувьсгалын эсэргүүчүүд монгол мэргэжилтний толгойг авчирсан хүнд их хэмжээний алт амалж байсан хэдий ч, хэн ч тэдний толгойг аваачиж өгөөгүй ээ.

Төв Азиас Энэтхэг-Хятадын хойг хүртэл хэдэн мянган бээр газраар хэмжигдэх уртын урт зам билээ. Ёстой л монголчуудын өгье, туслъя гэсэн сэтгэлийн хүчээр боссон байгууламж ажээ. Үүнийг Лаос улс өндрөөр үнэлж, олон арван монгол мэргэжилтнийг Лаос улсын төр засгийн одон медалиар шагнасан юм. Нэгэн цагт Лаосын нийслэл Вьентян хотод болсон найрамдлын цуглаан дээр Лаосын удирдагч Кейсон Вонгвичит хэлэхдээ: “Мекон мөрөн ширгэж, Алтай нуруу дов болоогүй цагт Монгол-Лаосын найрамдал мөнх” гэж онцлон тэмдэглэж байсан гэдэг. Үүний нэгэн илэрхийлэл бол өнөө ч Лаос улсын элчин сайдын яам Улаанбаатар хотноо сууж байна.

 

                                                                                       / хөгжим /

 

НЭВТ: Холын холд орших Чонг шань уулынхан монголчуудыг домог мэт дурсан ярьсаар сууна. Энэ нь монголчууд бидний бас нэгэн бахархал биш гэж үү? Бидний үүсгэсэн сайн санааны тус дэм домог хэвээрээ үлдэхгүй бизээ. 

 

                                                                                       / хөгжим /

 

НЭВТ: Та бүхэн 15 жилийн өмнө Лаос улсын Сиентхуан мужийн Понсован хотод монголчуудын барьж байгуулсан байгууламжийн тухай нэхэл тэмдэглэл хүлээн авч сонслоо.

                                                                                                                                                           2001 он